آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٩ - برترين كتابشناسى شيعه - انصارى قمى ناصر الدين

برترين كتابشناسى شيعه
انصارى قمى‌ ناصر الدين

(نگاهى به كتاب الذريعة) پيشگفتار:
دانشمندان شيعه اماميه از ديرزمان تا كنون با نگارش كتابهاى بسيارى درصدد معرفى و توصيف تأليفات و تصنيفات معاصران و گذشتگان خود برآمده‌اند كه قديمترين آنها «فوزالعلوم» يا «الفهرست» نديم بغدادى (م ٣٨٠ ق) است. از ديگر كتب كتابشناسى شيعه بايد از آنها نام آورد.

٢- فهرست اسماء مصنفى الشيعة يا رجال ابوالعباس نجاشى (م ٤٥٠ ق)
٣- فهرست كتب الشيعة. نوشته: شيخ الطائفه طوسى (م ٤٦٠ق)
٤- الفهرست. شيخ منتجب الدين (م بعد ٥٨٥ ق)
٥- رياض العلماء و حياض الفضلاء. ميرزا عبداللَّه افندى اصفهانى.
٦- هدايةالاسماء فى بيان كتب العلماء. ملا حسن كثنوى يزدى (م ١٢٩٧ ق) (الذريعة ٢٥ / ١٦٩)
٧- كشف الحجب و الاستار عن اسماء الكتب و الاسفار. سيد اعجاز حسين موسوى كنتورى (م ١٢٨٦ ق)
٨- مرآةالكتب. ميرزا على آقا ثقةالاسلام تبريزى (م ١٣٣٠ ق) (الذريعة ٢٠ / ٢٨٢ - ٢٨٣)
٩- كشف الاستار عن اسماء الكتب و الاسفار. سيد احمد صفايى خوانسارى (م ١٣٥٩ ق) (الذريعة ١٨ / ٢٧)
اما بدون ترديد كتاب وزين «الذريعة الى تصانيف الشيعة» را بايد پرمطلب‌ترين، جامع‌ترين، ژرف‌ترين و گسترده‌ترين كتابشناسى شيعه دانست. شيخ آقا بزرگ تهرانى با تدوين اين كتاب چراغى فرا راه انديشمندان و محققان بيافروخت و آگاهى ديگران را از شيعه بيافزود و آبرويى عظيم براى مذهب اماميه كسب نمود.
تفصيل مجلدات اين كتاب عبارت است از:
عنوان شمار كتابها تعداد صفحات‌
ج ١ آب - ازهاق ٢٦٠٨ ٥٤٠
ج ٢ اسارى - ايوان ٢٠٤٥ ٥٢٤
ج ٣ البائية - التحية ١٩١٨ ٤٩٦
*٥٤* ج ٤ التخاطب - التيمية ٢٣٠٤ ٥٢٠
ج ٥ ثابت - چينى ١٥١٤ ٢٣٠
ج ٦ الحائريات حزن ٢٤٧٣ ٤١٢
ج ٧ الحساب - خيمه ١٤١٧ ٣٠٢
ج ٨ دائرة - ديو ١٣٠٩ ٣٠٣
ج ٩ ديوان آينه - ديوان يونس ٨٤٨٨ ١٥٤١
ج ١٠ ذائقة - الرسائل ١١٦٧ ٢٧٢
ج ١١ رساله - ريگستان ٢٠٤٢ ٣٤٦
ج ١٢ الزائرية - سيه ١٩٧٤ ٢٩٥
ج ١٣ شاپور - شرح ١٤٧٧ ٤٠٠
ج ١٤ شرح - شينية ١٠٩٦ ٢٧٧
ج ١٥ صابون - عيون ٢٣٩٤ ٤٠٠
ج ١٦ غارات - فيه مافيه ٢٣٩٦ ٤٤٢
ج ١٧ قائد - الكسوف ١٦٢٨ ٣٣٣
ج ١٨ كشاف - ليلى ١٩٦٠ ٤٣٦
ج ١٩ المآب - المجاهد ١٦٨٠ ٤٠٩
ج ٢٠ المجتبى - المسبل ١٩٧٨ ٤٢٨
ج ٢١ المستبين - المقالة ٢٠٦١ ٤٥١
ج ٢٢ المقاليد - المنتخب ٢٠٩١ ٤٤٤
ج ٢٣ منتزع - ميوه ١٣٧٠ ٣٦٢
ج ٢٤ نائية - تية ٣١٥ ٤٨٨
ج ٢٥ الوائق - يهو ١٨٠٥ ٤٩٦
ج ٢٦ يادداشتهاى پراكنده مؤلف‌
آب حيات - الهيئة(١)مجله مشكاة، ش ٣٢، ص ٨١. ١٥٨٥٥٥٠٩٥ ٣١٥١١٥٥٤ الف. انگيزه تأليف:
گاه سخنان باطل و به دور از انصار برخى جاهلان سبب خيرات و بركات بسيارى شده است. به قول معروف:
«عدو شود سبب خير اگر خدا خواهد» داستان تأليف كتاب عظيم «الذريعه» نيز از همين قبيل است.(٢) الذريعة، ١٠ / ٢٦.
زمانى جرجى زيدان (م ١٩١٤ م / ١٣٣٥ ق) نويسنده مسيحى مصرى و منشى مجله «الهلال» در كتابش «تاريخ آداب اللغة العربية» نوشت: شيعه طايفه‌اى كوچك بود كه اكنون منقرض گشته و آثار قابل اعتنايى ندارد.
اين سخن دور از واقع و غير منصفانه بر بسيارى گران آمد، و لذا سه تن از بزرگترين فرزندان اسلام و رشيدترين علماى شيعه بر آن شدند تا اين ياوه را پاسخ نويسند و به خوبى از عهده بر آمدند. آنان عبارت بودند از:
١- علامه بزرگ آيت اللَّه سيد حسن صدر (١٢٧٢ - ١٣٥٤ ق)
٢- علامه بزرگ آيت اللَّه شيخ محمد حسين كاشف الغطاء (١٢٩٥ - ١٣٧٣ ق)
٣- دانشمند سترگ آيت اللَّه شيخ آقا بزرگ تهرانى (١٢٩٣ - ١٣٨٩ ق)
مرحوم سيد حسن صدر با نگارش دو كتاب ارزنده «تأسيس الشيعة الكرام لعلوم الاسلام» و «الشيعة و فنون الاسلام» ثابت كرد كه شيعه در تمامى علوم و فنون دانشهاى اسلامى پيشگام بوده و در تمام زمينه‌ها داراى تأليفات و متخصصانى است و فضل تقدم از آنِ شيعه است (هر دو كتاب به فارسى ترجمه شده است).
مرحوم كاشف الغطاء نيز كتاب جرجى زيدان را نقد كرد و تمام اشتباهات او - و حتى اغلاط املايى - را در كتاب «النقود و الردود» پاسخ گفت كه به چاپ رسيده است.
مرحوم علامه تهرانى نيز با نگارش كتاب «الذريعة الى تصانيف الشيعة» به شناساندن كتابهاى شيعه و زحمات طاقت فرساى عالمان و دانشمندان اين مذهب پرداخت. (ناگفته نماند: شيخ آقا بزرگ در اين كتاب تمام آثار قلمى را كه در محيطى شيعه تأليف شده و مؤلف آن قائل به دو اصل: عدل و امامت بوده، ذكر كرده و لذا آثار مذاهب زيدى، اسماعيلى، فطحيه و ناووسيه و نيز كتابهاى غير دينى - همچون رمانها، داستانها، كتابهاى علمى و صنعتى - را هم آورده است (ببينيد: مقدمه «نوابع الرواة»، ص «ل») ب. تاريخ تأليف:
شيخ آقا بزرگ تهرانى پس از وفات مرحوم آخوند خراسانى در ١٣٢٩ ق به سامرا كوچيد و كار بزرگ خويش را در روز دحو الارض (٣)مجله مشكاة، ش ٣٢، ص ٨٧(٢٥ ذى القعده ١٣٢٩ ق) آغازيد. وى حدود ٦٠ سال (از سال ١٣٣٠ تا ١٣٨٩ ق) با كمال جديّت و همّت، با پشتكار فراوان و صرف اوقات بسيار و تحمّل دشواريها و سختيها توانست اين كتاب بزرگ را به سامان رساند.
*٥٥* وى در سال ١٣٥٤ ق از سامرا به نجف اشرف آمد و براى چاپ الذريعه، چاپخانه‌اى به نام «مطبعة السعادة» بنياد نهاد، اما دولت ضد شيعه نورى سعيد - به بهانه اينكه ايرانى در عراق نمى تواند صاحب چاپخانه باشد، با آن به مخالفت برخاست. علامه تهرانى پس از مدتها جستجو، چاپخانه‌اى را به شخصى عراقى سپرد، اما باز هم از آزارهاى فراوان دولت عراق در امان نماند (تا بدانجا كه پس از چاپ جلد اول آن در ١٣٥٥ ق، شش ماه از پخش كتاب - تنها به دليل ايرانى بودن مؤلف - جلوگيرى شد). با هر زحمتى كه بود، جلد دوم و سوم كتاب نيز در عراق به چاپ رسيد، اما با فشار حكومت در صدد فروش چاپخانه و چاپ آن در ايران برآمد.(٤)الذريعة، ١٠ / ٢٦ - ٢٧.
(چاپ اين كتاب مدت ٤٣ سال - ١٣٥٥ تا ١٣٩٨ ق - به طول انجاميد. هر چند مؤلف بدورد حيات گفته بود). ج - شيوه تأليف:
مؤلف نخست دفترى بزرگ از عناوين كتابهاى مشهور شيعه را به ترتيب حروف ابتداى نام كتابها فراهم آورد و آن را «مسوّده» ناميد و در ١٣٣١ ق آن را به پايان رسانيد. سپس در ترتيب آن طبق روش رايج ميان مؤلفان (با ملاحظه حروف اول و دوم و سوم نام كتاب و در صورت مشترك بودن اسم كتاب به ترتيب نام مصنفان آنها) كوشيد و در ١٣٣٤ ق آن را در ٦ مجلد به اتمام رسانيد.(٥) الغدير فى التراث الاسلامى، ص ٣٣٨. اين كتاب مدّتها دراختيار دانشمندان و مؤلفان همچون علامه فقيد سيد محسن امين عاملى قرار مى‌گرفت و از آن استفاده مى‌كردند.
شيخ آقا بزرگ در مدّت بيست سال (١٣٣٤ تا ١٣٥٤ ق كه به چاپ اولين مجلّد آن در نجف اقدام كرد) به تمام كتابخانه‌هاى شخصى و عمومى عراق سر مى‌كشيد و همه جا مسوّدات الذريعه را به دنبال داشت و بر آن مى‌افزود. او براى فيش بردارى و تكميل كتاب خود، حتى شبها را نيز در كتابخانه‌ها به سر مى‌برد و از آنجاكه برخى مسؤولان مكتبه‌ها راضى نمى‌شدند درب كتابخانه شب نيز باز باشد، او آب و غذايش را با خود به داخل مى‌برد و در را به رويش قفل مى‌كردند و چه بسا بعد از چند روز در باز مى‌شد و مرحوم شيخ بيرون مى‌آمد.
او با استفاده از فهاس نسخه‌هاى خطى، ليست كتب معرفان، مطالعه دقيق كتابهاى رجال و تراجم و بررسى دقيق كتابخانه‌هاى شخصى دائماً درحال افزودن به فيشها بود (نام و توصيف اين كتابخانه‌ها در پايان مجلدات ٦ و ٧ و ٨ الذريعه آمده است).
ايشان در ٢٦ جلد كتاب الذريعه (مجلد ٩ آن خود چهار جلد است) كه شامل ١١٥٥٤ صفحه مى‌باشد، به معرفى ٥٥٠٩٥ كتاب پرداخته است و اگر كتابهايى را كه از محل اصلى خود به دور افتاده‌اند و ضمن نوشته‌هاى ديگر مؤلفين از آنها ياد شده، به اين عدد بيافزاييم شايد حدود ٥٥٥٠٠ كتاب معرفى شده باشد. د - روش كتاب:
شيخ آقا بزرگ تهرانى در اين كتاب بى مانند به تحقيقات بسيارى در زمينه‌هاى: كتابشناسى، نسخه‌شناسى، رجال، تراجم، لغت، تصحيح اشتباهات ديگران در نام كتابها و وفات مؤلفان، و توضيح اصطلاحات علوم پرداخته است، كه براى نمونه مواردى چند را متذكر مى‌شويم: اصطلاحات:
اربعين: ج ١، ص ٤٠٩
اسطرلاب: ج ٢، ص ٥٨
اصل: ٢ / ١٢٥ - ١٣٥
امالى: ٢/٣٠٥
بداء: ٣/٥٣
بياض: ٣/١٦٦
تجويد: ٣/٢٦١
تحريف: ٣/٣١١ - ٣١٤
تخميس: ٤/٥
ترجمه قرآن: ٤/١٢٤ - ١٢٧
ترجيع بند: ٤/١٦٧
تفسير: ٤/٢٣١ - ٢٣٤
تقريرات: ٤/٣٦٦ - ٣٦٧
جبر و اختيار: ٥/٧٩ - ٨٦
جذر: ٥/٩٢
جريدةالاخبار: ٥/٩٤
*٥٦* جغرافيا: ٥/١١٢
جفر: ٥/١١٨ - ١٢٠
جُنگ: ٥/١٦٥
جيب الزاويه (سينوس): ٥/٣٠٢ - ٣٠٣
حاشيه: ٦/٧
كتاب الحديث: ٦/٣٠١ - ٣٠٣
حساب عقود: ٧/٩ - ١٠
دراية الحديث: ٨/٥٤ - ٥٥
دعا: ٨/١٧٢ - ١٨١
حسن و قبح: ٧/١٧ - ١٨
دوازده بند: ٨/٢٦٩
رجال: ١٠/٨٠
ساقينامه: ١٢/١٠٢
سوگندنامه: ١٢/٢٥٧ - ٢٥٨ رجال و تراجم:
مؤلف در اين كتاب به هنگام ذكر تأليفات مؤلفين به شرح مختصر زندگى آنان از قبيل: ولادت، وفات، اساتيد، تأليفات، مدفن و بسيارى از خصوصيات ديگر پرداخته و شايد بتوان گفت: كتاب نفيس «طبقات اعلام الشيعه» برآمده و تنظيم و ترتيب كتاب «الذريعه» است و اين از مراجعه به يكايك صفحات الذريعه روشن مى‌شود. به عنوان مثال اين نمونه‌ها را ببينيد:
* درباره خلفاى فاطمى ١/٦٠
* درباره آل نوبخت ١/٦٩ - ٧٠
* درباره محمد بن شعبان قرشى ٤/٧ - ٨
* درباره ابوالمظفر محمد بن احمد بن محمد ابيوردى اموى ٤/٢٢٠
* درباره ابوالحسن عباد بن عباس بن عباد طالقانى ٤/٢٣٥
* درباره بيت نصيرى طوسى ٤/٢٣٦ - ٢٣٧
* درباره غضايرى و كتاب الضعفاى او ٤/٢٨٥ - ٢٩١
* درباره ابوالقاسم عبداللَّه بن احمد بن محمود كعبى ٤/٣١٠
* درباره ابوالوليد عيسى بن يزيد بن بكر ليثى مدنى ٥/١٤٢
* درباره ابوعلى حكم بن ايمن حناط كوفى ٦/٣٢٦
* درباره ابراهيم بن حكم بن ظهير الفرازى ٧/١٨٧ - ١٨٨
* درباره بهلول بن محمد صيرفى كوفى ٨/٦٢
* درباره ابوالحسن العقرانى اسحق بن حسن بن بكر ١٠/٢١٣
* درباره ابن العميد قمى ابوالفضل محمد بن ابى عبداللَّه ١٠/٢٤٠ - ٢٤١
* درباره ابواحمد حسن بن عبداللَّه بن سعيد عسكرى ١٢/٦٠
* درباره هشام بن حكم ٢٥/٢٢٢ لغت:
التقويم ٤/٣٩٧
تنقيد ٤/٤٦٨
جريده ٥/٩٤
الجواب ٥/١٧١٧
الحبوة ٦/٢٤١
الحثيث والفلجة ٦/٢٤٨
السابرى ٦/٣٢٦
اللهاميم ٨/٨٦
الرحلة ١٠/١٦٥ - ١٦٦
الردّ ١٠/١٧٣ - ١٧٤
الذوراء ١٢/٦٣ كتابشناسى و نسخه‌شناسى:
١- مرحوم علامه شيخ آقا بزرگ تهرانى، الذريعه را بر اساس شناسايى كتابهاى شيعه بنياد نهاد و لذا از نخستين سطر جلد اول تا آخرين سطر جلد پايانى كتاب به شناساندن دقيق كتابها پرداخته است و طىّ معرفى آنها تحقيقات ژرفى در زمينه نسخه‌شناسى را ارائه داده است. مثلاً ببينيد:
آداب النفس ١/٣٢ - ٣٣
ابواب الجنان ١/٧٤ - ٧٦
الاختصاص ١/٣٥٨ - ٣٦٠
اعلام الورى (و تطبيق آن با ربيع الشيعه) ٢/٢٤٠ - ٢٤٢
بصائر الدرجات ٣/١٢٤
تبصرةالعوام ٣/٣١٧ - ٣٢٠
تبصرةالولى ٣/٣٢٦
التبيان ٣/٣٢٨ - ٣٣١
تجريدالكلام ٣/٣٥٢ - ٣٥٥
تعبير طيف الخيال ٤/٢٠٨ - ٢١٠
تفسير الامام العسكرى ٤/٢٨٤ - ٢٨٥
تفسير فرات الكوفى ٤/٢٩٨ - ٣٠٠
*٥٧* تفسير القمى ٤/٣٠٢ - ٣٠٩
تفسير گازر ٤/٣٠٩
توضيح المشربين ٤/٤٩٥ - ٤٩٨
حبيب السير ٦/٢٤٤ - ٢٤٧
الخصايص العلوية ٧/١٧٠ - ١٧٣
الدّرالمنثور ٨/٧٦ - ٧٧
الدرّ النظيم ٨/٨٣ - ٨٥
دلائل الامامة ٨/٢٤١ - ٢٤٧
ربيع الابرار ١٠/٧٣
رجاء الغفران ١٠/٧٨ - ٧٩
الردّ على الحرقوصية ١٠/١٩٣
زواهر الحكم ١٢/٦٢
الزوراء ١٢/٦٣ - ٦٤
شاهنامه فردوسى ١٣/١٦ - ٢٠
شرايع الاسلام ١٣/٤٥ - ٤٧
٢- او در ضمن معرفى كتابها به تصحيح اشتباهات ديگران در ضبط نام كتابها - و يا تاريخ وفات مؤلفان پرداخته است؛ مثلاً ببينيد: ج ٤، ص ١٥ (كتاب التخيير) و ج ٤، ص ١٥ - ١٦ (تاريخ وفات جابربن حيان كوفى).
٣- نيز شيخ آقا بزرگ در كنار معرفى كتابها، متين‌ترين و قديميترين وصحيح‌ترين نسخه‌هاى كتاب را با يادكرد جاى آنها توصيف كرده است.
٤- وى همچنين علاوه بر فهرست الفبايى كتابهاى شيعه، به كتابشناسى موضوعى هم توجه داشته و آن را نيز از نظر دور نداشته است. زيرا وى در كنار فهرست كتابهايى كه نام مشخص نداشته، به كتابهايى كه در همان موضوع بوده و داراى نام ويژه‌اى هستند، اشاره كرده است. مثلاً اين عناوين را ببينيد:
آداب صلاة الليل ١/٢٢ - ٢٤
آيات الاحكام ١/٤٠ - ٤٤
الارث ١/٤٣٩ - ٤٥٠
اسرار الصلاة ٢/٤٧ - ٥١
اصول الفقه ٢/٢٠٠ - ٢١١
الالفية ٢/٢٩٦ - ٢٩٧
الامامة ٢/٣٢٠ - ٣٣٩
ايمان ابى طالب ٢/٥١٠ - ٥١٣
بحارالانوار ٣/١٦ - ٢٧
البلاء ٣/٥١ - ٥٧
تاريخ ٣/٢١١ - ٢٩٨
الحجاب والسفور ٦/٢٥٤
٥- شيخ آقا بزرگ همچنين در ضمن معرفى كتابهاى مؤلفان، اگر كتابى را - كه بايد در مجلدات پيشين «الذريعة» معرفى مى‌كرد - توصيف نكرده باشد، وصف نموده و با عبارت «قد فاتنا ذكره فى محلّه» يادآور مى‌شود. اگر بخواهيم مجموع اين كتابها را يكجا گردآوريم، خود مجلّدى جداگانه را تشكيل مى‌دهد؛ مثلاً:
در جلد پنجم به نام اين كتابها بر مى‌خوريم:
تحقيق البيان فى تأويل القرآن /٤٦
افانين البلاغة /٤٦
بستان الاخوان /٥٧
الآثار والحياء /١٠٤
تلخيص التراجم /١١٥
الانوار المقتبسه من مصباح الابرار /١٥٦
الامامة فى اثبات النبوة والوصية /٢١٦
اجوبة مسائل شتى /٢٢٤
ارشاد المسلمين /٢٤٨
الافاضات فى الفقه /٢٦٩
جنگ المعالجين /٢٧٣
الاعتماد /٢٩٤
جام جهان نماى عباسى /٣٠١
در جلد هفتم اين كتاب‌ها را مى‌بينيم:
حياة الصاحب بن العباد = الارشاد /١٢٠
علائق ناصرى /٢١٥
اثبات الرجعة /٢٧١
الاسرار الحسينية /٢٧١
و در جلد هشتم به اين كتابها بر مى‌خوريم:
اتحاف الاكابر باسناد الدفاتر /٥٣
خزائن القرآن /٩٥
تاريخ نادر /١١
البراهين الجليّة فى شرح القصيدة العلوية /١١٤ - ١١٥
*٥٨* تفسير سورةالانبياء /١٢٠
الارائة فى التجويد و القرائة /١٢٣
تحفةالاحباب فى نوادر آثار الاصحاب /١٤٩
٦- همچنين مؤلف ذيل يك عنوان به دهها نوشتار در آن موضوع كه نام ويژه‌اى ندارند اشاره مى‌نمايد؛ مثلاً:
الاجازات (٨٠٥ اجازه)
اجتماع الامر و النهى‌
الاجتهاد و التقيه‌
اربعين حديث (٨٠ كتاب)
الارث (٤٧ كتاب)
اراجيز در علوم و فنون مختلف (٢٣٥ كتاب)
الاستصحاب‌
اسرار لصلاة (١٠ كتاب)
الاسماء الحسنى‌
الاسئلة (٨٥ كتاب)
اصل (١١٧ اصل)
اصالة البرائة
اصول الدين (٨٠ كتاب)
اصول الفقه (٥٠ كتاب)
الامالى (٣٠ كتاب)
الامامة (١٠٠ كتاب)
الاسباب (٤٧ كتاب)
البداء (٢٠ كتاب)
تاريخ (٣٣٠ كتاب)
تفسير القرآن‌
تقريرات (١٠٠ كتاب)
التوحيد (٧٧ كتاب)
جبر و اختيار (٣٣ كتاب)
جفر (١٥ كتاب)
الجواب (٤٠٠ كتاب)
الحبوة (١٦ كتاب)
٧- نيز علامه تهرانى ضمن معرفى بسيارى از كتابهاى مشهور، به شرحها و ترجمه‌ها و حاشيه‌هاى آن به طور گذرا اشاره داشته است؛ مثلاً اين كتابها را ببينيد:
استبصار ٢/١٤ - ١٦
الفيه ٢/٢٩٦ - ٢٩٧
باب حادى عشر ٣/٧٠٥
تبصرة المتعلمين ٣/٣٢١ - ٣٢٣
تشريح الافلاك ٤/١٨٦ - ١٨٧
تهذيب الاصول ٤/٥١١ - ٥١٤
الدرّة المنظومة ٨/١٠٩ - ١١١
اين به جز شروحى است كه جداگانه درجلد ١٣ و ١٤ (شرح «آثار الباقية» تا شرح «يائيه» ابن فارض - حدود ١٩٠٠ كتاب -) معرفى شده‌اند.
٨- مؤلف در جلد ششم و هفتم، معرفى ١٣٨٦ حاشيه بر كتابهاى مشهور و در جلد نهم (در چهار جلد) به توصيف ديوان اشعار ٨٤٨٨ شاعر و شرح حال مختصر آنان پرداخته است (كه اين خود يكى از مفصلترين و جامعترين كتابها در شناخت شاعران شيعه است، كه مانندش را سراغ نداريم).
٩- در برخى موارد نيز به اظهار نظر روشن پيرامون مسأله مورد بحث مى‌پردازد؛ مثلاً ببينيد:
* درباره غلوّ و انگيزه انتصاب شيعه به آن: ٤ / ٣٥٦ - ٣٥٧
* درباره جزيره خضراء: ٥/١٠٧ - ١٠٨
* درباره مسئله تحريف قرآن: ٣/٣١١، ١٠/٧٨ - ٧٩، ٢٠ / ١٨٩
* درباره صوفيه: ٤/٤٩٥، ٦/٤٨٦، ١٠/٢٠٥، ٢٤/١٩٠
ه كارهايى پيرامون كتاب:
از آن روز كه اين كتاب به دنياى مطبوعات پانهاد، مورد توجه بسيار پژوهشگران و شيفتگان دانش قرار گرفت و كمتر كسى است كه آن را مطالعه كرده و بر آن تعليقاتى ننوشته باشد (شيخ آقا بزرگ خود از بزرگانى همچون: آيت اللَّه نجفى مرعشى، علامه شيخ محمدعلى معلم حبيب آبادى، آيت اللَّه سيد محمدعلى قاضى طباطبايى و آيت اللَّه سيد على نقى نقوى لكهنوى در پايان الذريعه ج ٦/٣٩٩ ياد و سپاسگذارى كرده است.). در اينجا برخى از كارهايى را كه پيرامون «الذريعه» انجام گرفته است، بر مى‌شماريم:
١- اضواء على الذريعة. سيد عبدالعزيز طباطبايى‌
وى در اين كتاب به تكميل معلومات و مندرجات الذريعه پرداخته است. مثلاً: به تصحيح مطلب، يا ذكر تاريخ وفات مؤلف، يا ذكر نسخه مخطوط كتاب، يا اشاره *٥٩* به چاپ و تحقيق كتاب (اگر كتاب با تحقيق جديد به چاپ رسيده باشد) يا نقل مقدارى از خطبه كتاب (اگر مخطوط مانده باشد)، يا اشاره به مقالاتى كه پيرامون كتاب مورد نظر نوشته شده و مانند آن، مى‌پردازد.(٦) همانجا.
٢- أعلام الذريعة. علينقى منزوى و ديگران (از خاندان مؤلف)
در اين كتاب - كه سر به دو جلد مى‌زند - تمام نامهايى كه در الذريعه به نحوى از انحا آمده، مطابق حروف الفبا فهرست گرديده است. اين كتاب به زودى به چاپ مى‌رسد.
٣- ايضاح الطريقة. سيد محمود موسوى دهسرخى‌
مؤلف در اين كتاب بين الذريعه و كشف الظنون و ذيل آنرا جمع نموده و دو جلد از آن به چاپ رسيده است.
٤- تبويب الذريعة. شهيد سيد احمد ديباجى اصفهانى (ش: ١٣٩٩ ق)
مؤلف شهيد در اين كتاب - كه تنها جلد اول آن منتشر گرديد به فهرست موضوعى سه جلد اوليّه الذريعه، در بيست موضوع پرداخته است. اين موضوعات عبارتند از: اخلاقيات، ادبيات، ادعيه، اصول دين، اصول فقه، تاريخ، تراجم، تفسير، جغرافيا، حديث، ردود، رياضيات، سياست (شامل: قصه‌ها، رمانها، مقالات، خطبه‌ها، روزنامه‌ها و مجلاّت)، شروح، طبّ، فقه، فلسفه، متفرقات و مراثى.
٥- تعليقات الذريعة. علينقى منزوى‌
نويسنده - كه فرزند بزرگ شيخ آقا بزرگ است و الذريعه به سعى و كوشش و پشتكار او منتشر گرديده -به هنگام چاپ كتاب در تهران به نوشتن تعليقات و پاورقى‌هايى بر آن پرداخته است. اين پاورقيها كه از جلد چهارم تا جلد بيست و پنجم به جز دو جلد سيزده و چهارده - ادامه دارد، شامل مطالبى در: تاريخ علوم، كتابشناسى، نسخه‌شناسى معرفى نامها، اصطلاحات علمى مى‌باشد و با توقيع «مصحح»، از پاورقيهاى مؤلف متمايز گرديده است.
٦- تعليقات الذريعة. سيد عبداللَّه شرف الدين‌
وى درجلد اول «مع موسوعات رجال الشيعة»، ج ١، ص ١ - ٤٢٨ به بررسى مجلدات مختلف الذريعه و تعليقات بر آن پرداخته است.
٧- فهارس الذريعة. احمد منزوى‌
وى در پايان بسيارى از مجلدات الذريعه (ج ١٦ و ١٧ و ١٨ و ١٩ و ٢٠ و ٢١ و ٢٣ و ٢٤ و ٢٥) فهرست أعلام آن جلد را تهيه و تنظيم نموده است.
٨- فهرست موضوعى الذريعه. تهيه و تنظيم از: واحد كامپيوترى مركز معجم فقهى آيت الللَّه العظمى گلپايگانى - ره -
در اين مركز، الذريعه را به كامپيوتر سپرده و آن را بر حسب موضوعات كتاب، مرتب ساخته و در ديسكت‌هاى كامپيوترى آماده ساخته‌اند.
٩- مستدرك الذريعة. سيد عبدالعزيز طباطبايى‌
وى در اين كتاب به جمع و استدراك كتابهايى كه شيخ آقا بزرگ ذكر نكرده - چه مؤلفين آنها مقدم بر علامه تهرانى و چه مؤخر از او بوده باشند - پرداخته و حدود هشت هزار كتاب را جمع آورده است.(٧) الذريعة، ٦/٣٩٩.
١٠- مصنفات شيعه. محمد آصف فكرت.
اين كتاب ترجمه و تلخيص الذريعه است، كه در *٦٠* ٦ جلد منتشر مى‌شود. مؤلف در اين كتاب تنها به ذكر اطلاعات كتابشناسى پرداخته و الذريعه را از ديگر مطالب - رجال، تراجم، شعر، اصطلاحات، خطبه‌هاى كتاب و... - پيراسته و كتابهايى را كه با عنوان «رسالة» يا «كتاب» - كه در حرف «ر» و «ك» ذكر شده‌اند - بوده و نيز كتابهايى را كه در جلد ٢٦ الذريعه به عنوان مستدركات آمده است و هم كتابهايى را كه مؤلف در غير جاى خودش آورده، همه را در مكان مناسب جاى داده است. از اين كتاب تا كنون دو جلد منتشر شده است.
١١- معجم مؤلفى الشيعة. على فاضل قائينى نجفى‌
وى در نوشتار خويش، الذريعه را برحسب ترتيب نام مؤلفان تنظيم نموده و در يك جلد در تهران به سال ١٤٠٤ ق به چاپ رسانيده است (البته مؤلف با تمام كوششى كه نموده، كتابش خالى از نقص نيست و تنها با اندكى از بسيار بسنده نموده است).
(درباره ارتباط اين كتاب با الذريعه، نگاه كنيد: مجله نشر دانش، سال ٥، شماره ٦، ص ٤٧).
١٢- نظرات فى الذريعة. دكتر مصطفى جواد بغدادى وى ديدگاههاى خويش پيرامون الذريعه را در شماره‌هايى از مجله «البيان» چاپ نجف، نگاشته است.(٨) همان، ٢٦ / ٤٠٧.
١٣- مهذّب الذريعة، سيد احمد حسينى اشكورى‌
مؤلف در اين كتاب به تنقيح اصل و تكميل معلومات كتاب و افزودن كتابهاى ديگر - كه پس از تأليف و چاپ الذريعه منتشر شده‌اند و يا علامه تهرانى از آنها آگاه نشده بود - پرداخته است. شيوه كتاب اين چنين است: نام كامل كتاب و موضوع و لغت آن، اسم كامل مؤلف و تاريخ وفات او - يا تعيين زمان زندگى او - توصيف اجمالى كتاب (ابواب و فصول و تاريخ تأليف)، آغاز كتاب، چاپهاى كتاب، نسخ مخطوط مهم كتاب در كتابخانه‌ها، فهرست ترجمه‌ها، حاشيه‌ها، شرحها و گزيده‌هاى كتاب.(٩) ريحانة الادب ١/٢٢. و گفتار دانشمندان پيرامون الذريعة
پس از انتشار اين كتاب شريف، بسيارى از علما و بزرگان پيرامون آن قلم زدند و مقاله نوشتند، كه از باب نمونه به برخى از آنها اشاره مى‌كنيم:
١- مرحوم علامه ميرزا محمدعلى مدرس خيابانى مى‌نويسد:
«... پرواضح است كه احاطه بر مصنفات شيعه با اين همه تشتت و تفرق آنها كه در تمامى اقطار عالم در خانه‌ها و كتابخانه‌هاى خصوصى، ملّى و دولتى، در هر شهر و قريه و قصبه منتشر مى‌باشد، از محالات عاديه به شمار است. لكن اين علامه وقت، در اثر وقت ديانت و خدمت بر اسلاميت، با اهتمام تمام و عزم راسخ فتورناپذير، در انجام اين مرام مقدس دامن همت بر كمر زده و تا آنجاكه مقدور و ميسّر است، مساعى جميله مقتضيه از مسافرتها و استعلام از كتابخانه‌ها و مراجعه به فرستهاى آنها و مكاتبات و مراسلات متواله به بلاد بعيده و ديگر زحمات لازمه را در انجام اين خدمت سراپا سعادت، كه با مختصر انديشه كم و كيف آن در نظر *٦١* جلوه‌گر مى‌گردد، متحمل و طبقات اهل علم را رهين منت آن همه زحمات فوق التصور خود فرموده است...»(١٠) هزار كتاب پيرامون نماز، ص ٣٥ به نقل از «الكلام يجرّ الكلام».
٢- مرحوم آيت اللَّه حاج سيد احمد زنجانى مى‌نويسد:
«... آقا شيخ محسن تهرانى، معروف به شيخ آقا بزرگ است كه با تأليف كتاب «الذريعة»، كتب و تصانيف شيعه را با خصوصياتى كه دارند در دفتر تاريخ ضبط مى‌كند. مثلاً: فلان كتاب مصنفش كيست، و در چه تاريخ تأليف شده، و موضوعش چيست، و براى چه و براى كه نوشته شده، چاپ شده يا نشده، و اگر چاپ نشده نسخه خطى آن در كجا و كدام كتابخانه است، نسخه آن تمام است يا ناتمام، اصل است يا نه؟ همه اين خصوصيات را به قدر امكان ضبط مى‌كند... .»(١١) الذريعة، مقدمه، جلد ١.
٣- علامه بزرگ آيت اللَّه حاج شيخ محمدحسين كاشف الغطاء نوشته است:
«... خداوند متعال روح همت و پشتكار را در جانِ عالم علامه جامع علم و ورع، احياگر سنّتهاى دينى و ميراننده بدعتها برادر ما و دوست ما در راه خدا شيخ آقا بزرگ تهرانى برانگيخت و او بازوى همّت را به كمر زد و به اين خدمت قيام كرد و پس از تحمّل دشوارى سفرها وگشتن شهرها و صرف بسيارى از عمر شريفش در جستجوى كتابخانه‌ها و كتابها، نوشتار فراگير و جامعى تأليف نمود... كه وافى به غرض و برگرفته از جواهر كتب و خالى از حشو و زوايد بوده و دربر گيرنده كتابهاى شاذّ و نادر و مشهور و معروف شيعه است...»(١٢) الغدير، ج ١١، ص «كا».
٤- دكتر يوسف اسعد داغر... دانشمند مسيحى لبنانى - صاحب كتاب «دورالكتب العربية فى الخافقين» - مى‌نويسد:
«به خدا سوگند، اگر براى شيعه در قرن چهاردهم هجرى به جز علامه امينى و الغديرش، و علامه امين علاملى و اعيان الشيعه‌اش، و علامه سترگ شيخ آقا بزرگ تهرانى و الذريعه‌اش نبود، بى شك براى نشر افكار تشيع و رهنماى صاحبان انديشه كفايت مى‌كرد.»(١٣) مجله نور علم، شماره مسلسل ٣٨، ص ٤٠ - ٤٣.
همچنين نوشتار استاد سيد مرتضى نجومى - دفاع از الذريعه - (١٤) يادنامه علامه امينى، جلد اول، مقاله «٤٠٠ كتاب در شناخت شيعه». و مقاله استاد محمدرضا حكيمى در معرفى الذريعه(١٥) الذريعة، ج ١، مقدمه.و تقريظ علامه كبير ميرزا محمدعلى غروى اردو بادى بر الذريعه همه قابل ذكرند، كه براى گريز از اطناب از ذكر آنها صرف نظر شد.

منابع:
١- تبويب الذريعة. شهيد سيد احمد ديباجى (ش: ١٣٩٩ ق). كتابفروشى اسلاميه، تهران، ١٣٥٢ ش / ١٣٩٣ ق.
٢- ترجمه فهرست ابن نديم. مترجم: محمدرضا تجدد. تهران / ١٣٤٨ ش.
٣- الذريعة الى تصانيف الشيعة. شيخ آقا بزرگ تهرانى (م ١٣٨٩ ق). چاپ سوم، دارالاضواء، بيروت (٢٦ جلد).
٤- ريحانة الادب فى تراجم المعروفين بالكنية او اللقب. ميرزا محمدعلى مدرس خيابانى (م ١٣٧٣ ق) چاپ اول، انتشارات علمى، تهران (٦ جلد).
٥- الغدير فى التراث الاسلامى. سيد عبدالعزيز طباطبايى. دارالمؤرخ العربى، بيروت، ١٤١٤ ق / ١٩٩٣ م.
٦- الغدير فى الكتاب و السنّة و الادب. علامه شيخ عبدالحسين امينى نجفى (م ١٣٩٠ ق) دارالكتب الاسلامية، تهران (١١ جلد).
٧- فهرس اسماء مصنّفى الشيعة (رجال النجاشى). ابوالعباس احمد بن على النجاشى (م ٤٥٠ ق) تحقيق: محمدجواد نائينى. دارالأضواء، بيروت، ١٤٠٨ ق. (٢ جلد).
٨- مجله مشكاة. فصلنامه بنياد پژوهشهاى اسلامى آستان قدس رضوى، مشهد.
٩- هزار كتاب و رساله پيرامون نماز. رضا استادى و ناصر الدين انصارى. ستاد اقامه نماز، تهران، ١٣٧٠ ش .